تبلیغات
سایت شخصی خانم فرشچیان وب گاه تخصصی زبان انگلیسی - پیشنهادهایی در ترجمه نوشته های علمی و تحقیقی (بخش اول)

پیشنهادهایی در ترجمه نوشته های علمی و تحقیقی (بخش اول)

 

پیشنهادهایی در ترجمه نوشته های علمی و تحقیقی (بخش اول)

    منظور از این نوشته ارائه پیشنهادهایی است برای ترجمه متنهای علمی و تحقیقی به ویژه آثار یونسكو در كتابداری و دانش اطلاع رسانی، تجربة نویسنده در ترجمه این آثار در مركز اسناد و مدارك علمی و ویرایش بعضی از آنها انگیزة نوشتن این مقاله بوده است. مقاله در دو بخش است. در بخش اول دشواریها را شرح داده ایم و در بخش دوم در ضمن چند مثال، پیشنهادها را ارائه كرده ایم.

 

    یكی از زمینه هایی كه یونسكو نشریه های فراوانی درباره آن دارد دانش اطلاع رسانی است. "دانش اطلاع رسانی" ترجمة "Information Science" است. اینكه این معادل چگونه وضع شد مسئلة جالبی است كه بدان اشاره خواهیم كرد. اما اینكه این دانش چگونه دانشی است و تعریف آن چیست، بحث دامنه داری است. در یكی از همین نشریه ها این رشته را به فصل مشترك علوم كتابداری و دكومانتاسیون، علوم كامپیوتر و اطلاعات از راه دور و علوم مدیریت نظامها تعریف كرده اند[1] و این دست كم نشان می دهد كه این دانش دامنة بسیار گسترده ای دارد. در هر صورت در تعریف آن هر تردیدی باشد در سودمندی و لزوم آن تردیدی نیست. مسئلة اصلی این است كه چگونه اطلاعات انبوه و گوناگون در زمینه های گوناگون را گردآوری كنیم و به شكلی منظم و مناسب در اختیار كسانی كه بدانها نیاز دارند قرار دهیم، و این كاری است كه گاهی از حد یك شهر و یك كشور هم فراتر می رود.

 

    بخصوص برای كشورهای صنعتی و پیشرفته انجام كار اهمیت اساسی دارد و جای تعجب نیست اگر زادگاه اطلاع رسانی كشورهای بزرگ صنعتی بوده است و نیز تعجبی ندارد اگر ما برای اطلاع از این دانش مرجعی جز این كشورها نداشته باشیم و البته ترجمة آثار مهم در این زمینه، از جمله نشریه‌های یونسكو كه زیر عنوان "یونی سیست" منتشر می شوند گام اولی است كه باید برداریم.

 

    بنابراین، در حال حاضر مسئلة ما ترجمة این آثار است. دشواریهای ترجمه به زبان فارسی امری است آشكار، اما ترجمة متنهای اطلاع رسانی و بخصوص آثار یونسكو دشواریهای پنهانی هم دارد به این شرح:

 

        * این متنها بیشتر مجموعه ای هستند از راهنماییها و توصیه ها:

 

        چگونه یك مقاله علمی بنویسم، چگونه از یك مقاله علمی خلاصه تهیه كنیم، چگونه اصطلاحنامه بسازیم و از این قبیل. البته در اهمیت این راهنماها هیچ شكی نیست، اما خواندن یك راهنما اگر اغلب كار ملال آوری نباشد دست كم لذتبخش هم نیست. یك راهنما تنها برای كسی كه نیاز به راهنماییهای آن پیدا كرده آموزنده و جالب است. شما چند نفر را دیده اید كه بدون آنكه امتحان رانندگی داشته باشند راهنمای رانندگی بخوانند؟ منظور اینكه این راهنماها آثار پرجذبه و كششی نیستند.

 

        مترجمان این راهنماها هم بعید بنظر می رسد در حال ترجمه ناگهان به آن راهنماییها نیاز پیدا كرده باشند. نتیجه آنكه در ترجمة این آثار عامل كارساز شوق، مترجم را تنها می گذارد. این اولین دشواری.

 

        * این متنها اغلب پرند از اصطلاحات زمینه های گوناگونی مانند:

 

        كتابداری، كامپیوتر، مدیریت، دكومانتاسیون و غیره كه برای بعضی از آنها، یا هنوز معادلی نداریم یا معادل جاافتاده ای نداریم.

 

    بهتر است یك دشواری دیگر را از زبان مؤلف یكی از مهمترین متنهای یونسكو بشنویم:

 

        * ". . . دانش اطلاع رسانی در سر تا سر جهان رشتة تازه ای است كه حدود آن درست تعریف نشده و واژگان آن مبهم است" و نیز: "قسمتهایی از این كتاب نشاندهندة عدم توافق در مورد معنای اصطلاحات اساسی است (برای مثال معنای "دانش اطلاع رسانی") و نیز نشاندهندة نبودن معیارها و دستورهایی برای چگونگی اجرای كار[2] ملاحظه می كنید كه دست اندركاران اصلی هم در اینجا گرفتاریهایی دارند كه البته گریبان ما را هم می گیرد. معادل هم كه پیدا كنیم تازه موارد اطلاق آن روشن نیست.

 

    و اما دشواری اساسی كه موضوع بحث اصلی ما در این مقاله است نثر نوشته هاست. اصولا" وظیفة نثر در نوشته های علمی و تحقیقی، به دلیل ماهیت این نوشته ها، انتقال اطلاع و خبر است. از این نثرها نمی توان انتظار دلنشینی و زیبایی نثرهای ادبی و هنری را داشت و درست به همین دلیل، برای جبران این كمبود هم كه شده است باید نثری روان و روشن داشته باشند و اطلاع را بدون اطناب ممل و ایجاز مخل و تعقید و ابهام جمله ها منتقل كنند. اما با كمال تاسف اغلب نوشته های تحقیقی همة این نقصها را یكجا در خود دارند. در نوشته های بیشتر علما و فضلا اینگونه نثر نویسی حتی گاهی تعمدی است. البته هیچ دلیلی نداریم كه چنین تعمدی را به نویسندگان نشریه های یونسكو نسبت دهیم، اما نثر این نشریه ها مجموعا" و بخصوص نثر نشریه هایی كه یونسكو (برنامة یونی سیست) در اطلاع رسانی منتشر می كند، دچار بعضی از این لكنتها است. نثر خشك و یكنواخت، جمله های طولانی و بیانی كه گاهی ثقیل و پیچیده می شود، خواننده را خسته و مترجم را خسته تر می كند. این عیبی است كه بیشتر مترجمان فارسی این نشریه ها از آن آگاهند و بصراحت آن را به زبان آورده‌اند. اینكه زبان اصلی بعضی از این نویسندگان انگلیسی یا فرانسه نیست و اینكه بعضی از این نشریه ها تلفیق كار چند نفر است با سبكهای مختلف، علت را تا حدی روشن می كند، اما دشواری خواننده و مترجم را از میان برنمی دارد.

 

    در هر صورت ارزش این نشریه ها ایجاب می كند كه راه حلهایی برای مشكل ترجمة آنها به زبان فارسی پیدا كنیم. به دشواری اصلی یعنی مسئله نثر، در بخش بعد می پردازیم و بخش حاضر را با ذكر دو مثال در مورد دشواری ترجمة اصطلاحات به پایان می بریم.

 

    مثال 1

 

    از كلمة "information" شروع كنیم. این كلمه هم به معنی "اطلاع"، "اطلاعات"، "آگاهی" است و هم به معنی "اطلاع رسانی" و "آگاهی رسانی". اینكه در هر مورد كدام معادل را بكار بریم بستگی به متنی دارد كه این كلمه در آن بكار رفته است. برای مثال در تركیبهای:

 

    information retrieval

    information processing

 

    باید آن را به "اطلاعات" ترجمه كرد.

 

    بازیابی اطلاعات

    آماده سازی اطلاعات

 

    در اینجا اگر به جای "اطلاعات"، "آگاهی" بكار بریم ترجمه نارسا می شود و اگر "اطلاع رسانی" یا "آگاهی رسانی" بكار بریم بكلی غلط، "بازیابی اطلاع رسانی" یا "آماده سازی آگاهی رسانی" در فارسی چه معنایی می دهد؟ اما در تركیبهای:

 

    Information science

    Information centers

 

    باید این كلمه را به "آگاهی رسانی" یا "اطلاع رسانی" ترجمه كنیم:

 

    مراكز اطلاع رسانی/ آگاهی رسانی

    دانش اطلاع رسانی/ آگاهی رسانی

 

    و این به دو دلیل است. یكی اینكه در فارسی "دانش و علم" به معنای "اطلاع" هم بكار می روند. و بنابراین "دانش اطلاع/ اطلاعات" یا "علم اطلاع/ اطلاعات" مفهوم روشنی را نمی رسانند. دیگر آنكه این دانش، هدفش بررسی روشهای رساندن اطلاع است و مراكزی هم كه با "information" توصیف می‌شوند، در واقع كارشان اطلاع رسانی است.

 

    در اینجا بد نیست به نكته ظریف دیگری هم اشاره كنیم. وجود تركیبی چون "سازمان اطلاعات" در نام "سازمان و اطلاعات و امنیت كشور" باعث شد كه در ترجمة متنهای اطلاع رسانی از بكار بردن تركیباتی چون

 

    سازمان اطلاعاتی

    منابع اطلاعاتی

 

    و از این قبیل برای گریز از هرگونه سوء تفاهمی پرهیز كنند. و این دلیل دیگری بود در ترجیح تركیبی چون "سازمانهای اطلاع رسانی" بر "سازمانهای اطلاعاتی". از اینجا یك نتیجه مهم و كلی بدست می‌آید:

 

    در ترجمة یك كلمه یا ساختن یك تركیب باید سابقة آن كلمه یا تركیبهای مشابه با آن تركیب را در نظر داشت.

 

    برای مثال، به احتمال زیاد هر فارسی زبانی كه ببیند روی تابلوی مغازه ای نوشته اند "امانت فروشی" جا خواهد خورد. كلمة "امانت" در تركیبهایی چون "امانت دار"، "امانت نگهدار" و "امانت خوار" بكار می‌رود. با قیاس بدین تركیبها "امانت فروش" به معنای كسی است كه به جای این كه امانت مردم را نگه دارد آن را می فروشد در صورتی كه واقع امر غیر از این است. البته در این مورد، بر خلاف مورد "سازمان اطلاعات" ساختمان دستوری زبان هم دخالت دارد.

 

    مثال 2

 

    كلمه" index" یك اصطلاح فنی كتابداری است كه آن را "نمایه" ترجمه كرده اند. منظور از نمایه كلمه ایست كه نشاندهندة مفهومی از مفاهیم اصلی یك نوشته باشد. اما در انگلیسی همین كلمه را به فهرستی از این كلمه ها هم اطلاق می كنند.

 

    در این مورد باید "index" را "نمایه نامه" ترجمه كرد. منظور آنكه كلمه ها همیشه و در همه جا یك معنی ندارند. معیار معنی كلمه، متن است نه فرهنگ لغت. این نكتة ساده ای است كه اغلب كسانی كه تجربة چندانی در ترجمه ندارند فراموش می كنند.

 

 

 

    II

 

 

 

    وظیفه اصلی زبان در نوشته های علمی و تحقیقی، انتقال اطلاعات مندرج در آنهاست. وظیفة مترجم فارسی هم از حفظ این اطلاعات در انتقال به زبان فارسی است. به این نكته باید خوب توجه كرد كه:

 

    در نوشته های تحقیقی روش نویسنده در طرح و ورود به مطلب، گسترش گام به گام آن و خروج از مطلب و نتیجه گیری، جزء جدایی ناپذیر اطلاعات مندرج در آن است.

 

    این همان چیزی است كه بدان ساختمان نوشته هم می گویند. ساختمان نوشته نشاندهندة تربیت علمی نویسنده و در واقع شخصی ترین عنصر نوشته است. بنابراین، مترجم نباید در این ساختمان تغییری دهد. حتی اگر یقین داشته باشد كه با این تغییر، نوشته، ساختمان منطقی تری پیدا می كند. روشن است كه به بیشتر نوشته ها می توان با حفظ مطالب آن ساختمان استوارتری داد. اما این كاری است كه باید پیش از چاپ آن و به كمك ویرایشگران انجام گرفته باشد. مترجم اگر در این مورد نظر اصلاحی داشته باشد، حداكثر می تواند آنرا در پانویسها و یا در آخر نوشته بیاورد. خوشبختانه بیشتر نشریه های یونی سیست از ساختمان و نظم و ترتیب استواری برخوردارند. اصولا" بعضی از این نشریه ها برای آموزش همین روشها و نظم و ترتیبها نوشته شده اند.

 

    حالا می رسیم به ترجمة جمله ها. اصل كلی در این ترجمه ها انتقال اطلاع مندرج در آنهاست. اینكه این كار را چگونه باید انجام داد و چه آزادیهایی در ترجمه داریم، در ضمن سه مثال تا اندازه ای روشن می كنیم. این مثالها را از ترجمة نشریه های یونی سیست كه در مركز اسناد و مدارك علمی انجام شده است انتخاب كرده ایم. خوشبختانه این ترجمه ها در مجموع از بهترین ترجمه های این نشریه‌هاست و انتقاد ما از چند مورد آن از ارزش آنها نمی كاهد.

 






کانال تلگرامی من پنجشنبه 10 تیر 1395
چند ضرب المثل انگلیسی چهارشنبه 5 مهر 1391
نمونه هایی از گفتگوهای تجاری (بخش دوم) چهارشنبه 5 مهر 1391
نمونه هایی از گفتگوهای تجاری (بخش اول) چهارشنبه 5 مهر 1391
اندرزهای شکسپیر برای لذت از زندگی دوشنبه 27 شهریور 1391
چند اصطلاح در بر دارنده ی نام های حیوانات به صورت تست های چند گزینه ای شنبه 21 مرداد 1391
برخی لغات انگلیسی که ریشه فارسی دارند. چهارشنبه 13 مهر 1390
تقویت مهارت خواندن و درک مفاهیم جمعه 18 شهریور 1390
نمونه سوال: شعر ساده دوشنبه 13 تیر 1390
Beauty شنبه 11 تیر 1390
Paradox of Our Times شنبه 11 تیر 1390
مقاله: معیارهای ترجمه متون دینی شنبه 11 تیر 1390
پیشنهادهایی در ترجمه نوشته های علمی و تحقیقی (بخش دوم) شنبه 11 تیر 1390
پیشنهادهایی در ترجمه نوشته های علمی و تحقیقی (بخش اول) شنبه 11 تیر 1390
مقاله: پست مدرنیسـم و فرآینـد جهـانی شدن شنبه 11 تیر 1390
معرفی کتاب برای listening جمعه 3 تیر 1390
معرفی کتاب برای یادگیری grammar جمعه 3 تیر 1390
ده سوالی که خداوند از شما نمی پرسد... دوشنبه 30 خرداد 1390
چگونه انگلیسی بنویسیم شنبه 28 خرداد 1390
نمونه سوال اصول و روش ترجمه جمعه 20 خرداد 1390
روش تشخیص main idea چهارشنبه 18 خرداد 1390
چگونه مهارت درک مطلب را بهبود بخشیم. چهارشنبه 18 خرداد 1390
آموزش ابتدایی زبان انگلیسی ( بخش سیزدهم) دوشنبه 9 خرداد 1390
آموزش ابتدایی زبان انگلیسی ( بخش دوازدهم) دوشنبه 9 خرداد 1390
آموزش ابتدایی زبان انگلیسی (بخش یازدهم) دوشنبه 9 خرداد 1390
آموزش ابتدایی زبان انگلیسی (بخش دهم) سه شنبه 3 خرداد 1390
آموزش ابتدایی زبان انگلیسی (بخش نهم) سه شنبه 3 خرداد 1390
آموزش ابتدایی زبان انگلیسی (بخش هشتم) سه شنبه 3 خرداد 1390
آموزش ابتدایی زبان انگلیسی (بخش هفتم) سه شنبه 3 خرداد 1390
آموزش ابتدایی زبان انگلیسی (بخش ششم) سه شنبه 3 خرداد 1390
لیست آخرین پستها